Centrum Szyfrów Enigma znajduje się w Poznaniu, przy ulicy Święty Marcin 78, praktycznie obok poznańskiego Zamku Cesarskiego. Z zewnątrz budynek nie wygląda zbyt tajemniczo… i pewnie w tym cała tajemnica – bo środek jest pełen zagadek, kryptologii i tajnych wiadomości. Na pierwszy rzut oka wygląda po prostu jak zwyczajna zabudowa, nawet dość charakterystyczna dla tej części ulicy, która mimo wszystko trochę kontrastuje z Zamkiem. Dopiero samo wejście do Centrum Szyfrów trochę zdradza, że za drzwiami czeka coś ciekawego. Fasada na wejściem jest niemal w całości wypełniona oknami, a do środka prowadzą dwie pary wielkich, przeszklonych drewnianych drzwi. Bezpośrednio przed wejściem stoi spora metalowa instalacja szyfrowa, która zastępuje w tym wypadku użycie zwykłego baneru czy potykacza. I to jest to – taki bajer od razu sugeruje, że tutaj będzie się działo… a co? No to trzeba jeszcze rozszyfrować.
Pierwsze wrażenie po wejściu do budynku, jest trochę przewrotne. Momentami przestrzeń wygląda jak zadbana, stara kamienica, a chwilę później wchodzimy w mocno komputerowy świat pełen ekranów, świateł, urządzeń i zagadek. Lubię takie połączenia – stare wnętrza zestawione z nowoczesną technologią tworzą tutaj klimat, który od początku sugeruje, że nie będziemy po prostu chodzić od gablotki do gablotki.
Zanim zaczniemy bawić się szyframi, warto wiedzieć, dlaczego Centrum Szyfrów Enigma znajduje się właśnie w Poznaniu. Tak się składa, że to miejsce nie jest wybrane przypadkowo, tylko dlatego, że nazwa Enigma dobrze wygląda na turystycznym folderze. Historia polskich prac nad niemieckimi szyframi naprawdę zaczęła się tutaj. To właśnie w Poznaniu wyłoniono grupę matematyków, którzy podjęli się prób złamania Enigmy, a w tutejszej filii Biura Szyfrów zdobywali doświadczenie w pracy z niemieckimi szyframi.
W 1929 roku zorganizowano w Poznaniu tajny kurs kryptologiczny dla najlepszych studentów matematyki, W czasie kursu za naukę i zgłębianie tajników matmy odpowiadał profesor Zdzisław Krygowski, natomiast w podstawy kryptologii i analizy szyfrów wprowadzali kursantów wojskowi związani z Biurem Szyfrów. Zajęcia odbywały się w ściśle strzeżonych obiektach wojskowych, między innymi na Cytadeli, gdzie znajdowała się stacja nasłuchowa odbierająca niemieckie depesze. Spośród uczestników kursu wyłoniono później najlepszych z najlepszych, czyli Rejewskiego, Różyckiego i Zygalskiego.
Dlatego, kiedy mówimy o historii i złamaniu Enigmy, trudno nie zacząć od trzech nazwisk – Mariana Rejewskiego, Jerzego Różyckiego i Henryka Zygalskiego. To właśnie ta trójka matmistrzów odegrała kluczową rolę w rozpracowywaniu niemieckiej maszyny szyfrującej. Panowie nie byli przy tym żadnymi filmowymi agentami w prochowcach, którzy całymi dniami ślęczeli z lupą nad tajemniczymi notatkami. Byli naukowcami, których wiedza i zmyślność okazały się dokładnie tym, czego polski radiowywiad potrzebował, gdy niemieckie szyfry zaczęły być tworzone maszynowo.
Początkowo byli oni zatrudnieni przez wojsko w poznańskiej delegaturze Biura Szyfrów. Pracowali w podziemiach budynku znajdującego się w miejscu dzisiejszego Centrum Szyfrów Enigma. To właśnie tutaj zdobywali doświadczenie, zanim w 1932 roku cała trójka została przeniesiona do centrali Biura Szyfrów w Warszawie. Wiadomo, jak już coś jest na topie, to Warszawa na pewno się o to upomni 😀
Po przeniesieniu do Warszawy, panowie kontynuowali pracę nad Enigmą – zgodnie ze zdobywanym w Poznaniu doświadczeniem. Doprowadziło to do tego, że w grudniu 1932 roku Rejewski dokonał pierwszego udanego odczytania szyfru Enigmy. Później powstały kolejne rozwiązania, między innymi płachty Zygalskiego, cyklometr i bomba Rejewskiego.
Poznań był więc jednym z najważniejszych, początkowych punktów tej historii – historii polskiej kryptologii. Opowiedziałabym jeszcze trochę, ale postanowiłam, że skończę tę opowieść w tym miejscu, ponieważ warto wiedzieć, że ona sama się tutaj nie kończy. Muszę przecież zostawić coś na deser, bo pozostałych informacji dowiesz się, odwiedzając Centrum Szyfrów Enigma w Poznaniu. Ale opowiem Ci jeszcze co nieco o historii samego budynku oraz moich wrażeniach z wizyty.
Historia adresu, pod którym dzisiaj znajduje się Centrum Szyfrów Enigma, jest niemal równie pokręcona jak same szyfry – a dzisiejszy budynek nie jest tym samym gmachem, w którego piwnicach pracowali poznańscy kryptolodzy, ale piwnica jest tą samą dziurą w ziemi.
Pierwszy budynek powstał w 1847 roku i stał tu gdzie i teraz stoi – czyli na narożniku dzisiejszych ulic Święty Marcin i Kościuszki. Była to siedziba pruskiej Intendentury Wojskowej, odpowiedzialnej za sprawy kwatermistrzowskie i zaopatrzenie wojska. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości gmach nadal służył wojsku, ale już polskiemu. To właśnie wtedy w jego piwnicach znalazła się poznańska filia Biura Szyfrów, w której pracowali Trzej Kryptologowie.
Pierwotna struktura budynku została nieodwracanie uszkodzona podczas walk o Poznań na początku 1945 roku. Początkowo planowano jej odbudowę, ale ostatecznie zrezygnowano z tego pomysłu. Władze zdecydowały, że w tak prestiżowym miejscu lepiej zbudować coś nowocześniejszego – zaprojektowano więc nowy budynek, którego budowę zaczęto w 1949 roku.
Nowy budynek szybko zaczął nadbudowywać swoją starą historię. Już w 1956 roku, podczas Poznańskiego Czerwca, do gmachu wtargnęli demonstranci. Z kolei w styczniu 1990 roku został zajęty przez przedstawicieli Niezależnego Zrzeszenia Studentów, którzy domagali się przekazania go na cele społeczne. Ostatecznie budynek trafił do UAM i do 2015 roku działał tutaj Wydział Historii, na którym kształcili się między innymi historycy, archeolodzy i etnolodzy.
No bo co jak co, ale trudno o bardziej logiczne miejsce. Chociaż sam budynek nie jest zachowany w oryginale, to właśnie tutaj, w jego poprzednim wcieleniu, zaczęła się poznańska część historii trzech kryptologów. Piwnica tego budynku, to ta sama dziura, w tej samej ziemi, niewątpliwie, przesiąknięta historią.
Pomysł stworzenia w Poznaniu placówki poświęconej osiągnięciom naszego rodzimego szyfroznawstwa, pojawił się w 2010 roku, a w kolejnych latach adaptowano go między innymi tworząc pomnik kryptologów czy Szyfrokontener. W 2015 roku budynek otrzymał nazwę Collegium Martineum, a po przeprowadzce Wydziału Historii na Morasko jego kolejnym rozdziałem stało się właśnie Centrum Szyfrów Enigma. Trzy lata później, miasto Poznań, UAM i ówczesne Centrum Turystyki Kulturowej TRAKT zawarły umowę dotyczącą wykorzystania części budynku, a już w kolejnym roku, dogadano utworzenie placówki poświęconej nie tylko Enigmie, ale także historii szyfrów, matematyki i informatyki.
Tak oto miejsce, w którym przed laty pracowali poznańscy kryptolodzy, dziś samo opowiada historię ich pracy, dokonań i znaczenia Poznania w dziejach Enigmy. Dzięki Centrum możemy poznać nie tylko losy Rejewskiego, Różyckiego i Zygalskiego, ale również historię miejsca, w którym rozpoczynali swoją kryptologiczną drogę.
Jeżeli mam być szczera, to właśnie takie miejsca ciągną najmocniej. W tym całym zwiedzaniu, możesz oczywiście stanąć przed eksponatem, przeczytać opis i grzecznie iść dalej – ale co, gdy ekspozycja potrafi zainteresować czymś więcej niż samą gablotą? Centrum Szyfrów Enigma łączy stare technologie i historyczne urządzenia z nowoczesną scenografią, ekranami, światłem i efektami multimedialnymi. To ewidentnie nie jest zwykłe muzeum i z tego co podają władze CSE, to w ogóle nie jest muzeum – co więcej, nazywanie tak tego miejsca, chyba nawet ich trochę obraża 😛
Tak, ja niewątpliwie mam słabość do starej technologii. Dla mnie niezmiennie jest coś fascynującego w oglądaniu urządzeń, które kiedyś były szczytem możliwości technicznych, a dzisiaj wyglądają trochę jak artefakty z innej epoki. W Centrum Szyfrów Enigma, zostały one zestawione z nowoczesnymi elementami wystawy – ekranami, światłem i multimedialnymi instalacjami. Z jednej strony mamy więc historię szyfrów i dawną technikę, a z drugiej wszystko jest podane w kolorowej polewie z posypką nowoczesności.
Generalnie, tak to jest, że ogromną częścią odbioru ekspozycji jest jej oprawa. Obecne tu efekty świetlne, ekrany i różnego rodzaju elementy scenografii, sprawiają, że przestrzeń nie jest jednolita. Raz czujemy się trochę jak w miejscu związanym z dawną techniką, a chwilę później otacza nas zdecydowanie bardziej współczesna, niemal komputerowa estetyka.
Jak wyżej pisałam, stare urządzenia, szyfry i dokumenty dostają współczesną oprawę, dzięki czemu całość jest znacznie bardziej angażująca. A ponieważ ekspozycja jest naprawdę spora, taki zabieg sprawia, że całość wizualnie nie męczy.
No i cóż, tu zwyczajnie nie masz, że przyszłaś tylko oglądać eksponaty. Co dokładnie można z nimi zrobić i jak bardzo można wgnieść się w tę historię własnymi palcami, to już jednak temat na kolejny dział.
Jeżeli miałabym wskazać jedną rzecz, którą najbardziej uwielbiam z zwiedzaniu zamkniętych obiektów, to jest to interaktywność. W tym miejscu spora część ekspozycji pozwala ci osobiście coś sprawdzić, rozwiązać, zaszyfrować, odszyfrować albo po prostu obmacać. Dzięki temu, każdy może mieć tutaj zaskakująco dużo frajdy.
Na trasie zwiedzania są różnego rodzaju stanowiska, przy których możemy samodzielnie poznawać sposoby szyfrowania i sprawdzać, jak działają. Są dotykowe ekrany, zagadki, stanowiska pozwalające pracować z szyframi, a nawet mikroskop, za pomocą którego można przyjrzeć się tajnym wiadomościom. Niektóre zadania wymagają chwili zastanowienia, inne pozwalają po prostu sprawdzić konkretną zasadę w praktyce.
I co ważne, nie trzeba być wcześniej ekspertem od kryptologii. Instrukcje do interaktywnych elementów są jasne i szybko można połapać się, co do czego służy. A jeśli mimo wszystko coś pozostanie zagadką, zawsze możemy dopytać kogoś z ekipy albo skorzystać ze skondensowanej wiedzy wszechświata, którą nosimy w kieszeni – potocznie zwanej smartfonem. 😀
Najbardziej podoba mi się to, że instrukcja nie odbiera całej zabawie miejsca na własne kombinowanie. Możesz zrobić dokładnie to, co pokazuje stanowisko, ale możesz też pokminić samodzielnie i sprawdzić, co się stanie. Oczywiście istnieje ryzyko, że nic się nie wydarzy, ale to też jest jakaś forma nauki. Wiadomo, że jak odłoży się na bok instrukcję składania stołu ze sklepu meblowego, to nie złożymy przypadkiem krzesła… co najwyżej nic z tego nie wyjdzie. Dzięki temu, ta cała interaktywność jest główną częścią samego zwiedzania i pozwala faktycznie uczestniczyć w tym, o czym opowiada Centrum.
Jedną z najfajniejszych możliwości jest oczywiście samodzielne szyfrowanie i odszyfrowywanie wiadomości. Po prostu coś, co przed chwilą było tylko opowieścią z audioprzewodnika, zaczyna dziać się na żywo. Możemy sprawdzić różne sposoby ukrywania informacji, spróbować złamać kod czy zmierzyć się z różnymi zagadkami.
Ja tam bawiłam się przednio – zwłaszcza, że razem z mężem mogliśmy zaszyfrować dla siebie wiadomości na zabytkowych maszynach szyfrujących. I to dopiero jest zabawa. Możliwość stworzenia sobie nawzajem małej tajnej wiadomości na urządzeniu, które wygląda jak kawałek historii, jest zdecydowanie ciekawsza niż samo przeczytanie, że kiedyś właśnie w ten sposób pracowano z tajnymi przekazami.
Cholerka, wrzucam ten temat w osobny dział, bo to coś, czego zupełnie nie spodziewałam się po Centrum Szyfrów Enigma – czyli stare komputery i legendarne gry. To zupełnie inny rodzaj doświadczenia niż szyfrowanie wiadomości czy poznawanie historii kryptologii. Tu możemy na chwilę cofnąć się do czasów, kiedy komputer wyglądał trochę jak dzisiejszy respirator, a gry nie potrzebowały realistycznej grafiki, żeby wciągnąć człowieka na długie godziny.
Wśród rzeczy, które szczególnie zapadły mi w pamięć, znalazł się zestaw złożony z TheC64 i monitora Commodore 1802. Na ekranie można było wybrać jedną z kilku klasycznych gier, a wśród widocznych tytułów znalazły się między innymi California Games i Pitstop II. Tu zdecydowanie można tepnąć się do czasów dzieciństwa i zagrać w wiekowe gry na pradziadkach dzisiejszych komputerów, które niegdyś rządziły na salonach…
To jest tak, że ta technologia dla jednych będzie po prostu zabytkiem, a dla innych żywym wspomnieniem… nie tak dawnych przecież lat. Kilka pikseli na krzyż, piski niemożebne, surowa grafika, banalne sterowanie i człowiek znów ma mleczaki i kilkadziesiąt centymetrów wzrostu a mama krzyczy, że pyry nadal nie obrane.
W każdym miejscu znajdują się elementy, które w jakiś sposób wpływają na odbiór całości. Niektóre pomagają zrozumieć, niektóre po prostu zachwycają.
Na ekspozycji pojawiają się również filmy dotyczące szyfrów, które uzupełniają informacje przekazywane przez audioprzewodnik i interaktywne stanowiska. To kolejny element, który sprawia, że zwiedzanie nie ogranicza się do oglądania eksponatów i czytania opisów. Czasem warto po prostu zatrzymać się i obejrzeć.
Centrum Szyfrów Enigma to miejsce, którego nie zalecam przebiegać w pośpiechu – no, po prostu szkoda. Warto dać sobie trochę czasu, szczególnie jeśli chcesz nie tylko przejść przez ekspozycję, ale też zatrzymać się przy poszczególnych stanowiskach, posłuchać informacji i przykombinować trochę z interaktywnymi elementami. Myślę, że optymalnie jest wyłuskać na zwiedzanie te dwie do trzech godzin.
Zwiedzanie odbywa się z audioprzewodnikiem, który prowadzi Cię przez ekspozycję i podpowiada, w którą stronę się kierować. Nagrania uruchamiają się automatycznie w odpowiednich miejscach, więc nie trzeba cały czas zastanawiać się, czy właśnie ominęłaś jakiś fragment wystawy a w lewo to do przodu czy do wyjścia… Możesz dzięki temu zwiedzać we własnym tempie, zatrzymywać się tam, gdzie chcesz i poświęcić więcej czasu miejscom, które akurat wessą Cię najmocniej. Jedyne co bym trochę poprawiła, to słuchawki, które są w zestawie, bo te ewidentnie dobre czasy mają już za sobą.
Początek zwiedzania jest konkretnie zorganizowany. Bilet kupuje się na określoną godzinę, a wejścia na ekspozycję odbywają się co 15 minut, w grupach liczących maksymalnie 15 osób. Dzięki temu nie powstaje chaos i jeden wielki tłum ludzi próbujących jednocześnie przecisnąć się przez bramki. Podczas mojej wizyty ludzi było sporo, ale nadal na tyle mało, że nie wchodziliśmy sobie wzajemnie w drogę. Nie stałam w kolejkach, ani na wejściu ani przy ekspozycjach – więc najwyraźniej ten podział na mniejsze grupy robi dobrą robotę.
Czy musisz interesować się historią, matematyką albo kryptologią, żeby dobrze bawić się w Centrum Szyfrów Enigma? Nie no, bez przesady – absolutnie nie jest to konieczne. Sama przed wizytą znałam temat raczej ogólnikowo. Wiedziałam, czym jest Enigma i kojarzyłam historię polskich kryptologów, ale zdecydowanie nie należę do osób, z mlekiem matki wyssały wiedzę o wszystkich metodach łamania szyfrów. Też dlatego wybrałam to miejsce – zamiast czytać kolejne suche opisy, wolałam zobaczyć historię na żywo i spróbować ją zrozumieć przez ręczne doświadczanie.
W sumie mam wrażenie, że nie jest to jakiś wymóg. Ta ekspozycja została przygotowana w taki sposób, żeby można było wejść w temat gładko i przyjaźnie. Informacje są przedstawione czytelnie, a jeśli czegoś nie rozumiesz, no cóż… jeśli nie przyszłaś tu po to aby potem pisać doktorat z kryptologii, to doczytasz sobie w necie.
To jedno z tych miejsc, gdzie trudno wskazać konkretną grupę, dla której to miejsce byłoby przeznaczone. Dzieci? Jasne. Nastolatki? Pewnie. Dorośli? Zdecydowanie. Osoby zainteresowane matematyką, techniką czy historią znajdą tutaj mnóstwo rzeczy dla siebie, ale równie dobrze odnajdzie się ktoś, kto po prostu szuka ciekawego miejsca do odwiedzenia w Poznaniu.
Co więcej, nie uważam, żeby doroślak musiał traktować interaktywne wystawy jako coś niepoważnego i wyłącznie dla dzieci. Wręcz przeciwnie. Jak ktoś ma w sobie choć odrobinę ciekawości i dziecięcej pasji, to będzie bawił się przednio. I chyba właśnie ta ciekawość jest tutaj ważniejsza od wieku, wykształcenia czy wcześniejszego zainteresowania kryptologią.
Czy ja wybrałabym się tam ponownie? No pewnie – i to jest najprostsza odpowiedź na pytanie, czy warto odwiedzić Centrum Szyfrów Enigma.
Przed wizytą miałam o Enigmie i historii polskich kryptologów mocno ogólne i raczej mgliste pojęcie. Przyszłam tu się doedukować, ale jednocześnie nie spodziewałam się, że w ciągu jednej wizyty wyniosę stamtąd aż tyle wiedzy. Poznałam sporo metod szyfrowania, zobaczyłam, jak można było pracować z nimi w praktyce, a przy okazji przekonałam się, że nauka o kryptologii wcale nie musi wyglądać jak czytanie podręcznika pełnego matematycznych krzaczków i trudnych pojęć.
Ogromnym plusem jest dla mnie to, że mogłam faktycznie coś własnoręcznie zrobić, a nie tylko czytać i oglądać. Jak wspomniałam powyżej, możliwość zaszyfrowania wiadomości wspólnie z mężem, była jednym z tych drobiazgów, które sprawiają, że z wizyty zostaje coś więcej niż kilka zdjęć w telefonie. Stare komputery i gry dołożyły do tego jeszcze zupełnie inną warstwę – trochę nostalgii i podróż do czasów, zwanych dzieciństwem.
Dla mnie najlepszym dowodem na to, że dobrze się bawiłam, jest chyba fakt, że kompletnie nie miałam pojęcia ile czasu tam spędziłam. czas. Dosłownie musiałam później sprawdzać w galerii ile minęło czasu między moim pierwszym a ostatnim zdjęciem w Centrum Szyfrów Enigma. Tym razem w ogóle nie kontrolowałam zegarka i to przez całe 2 godziny i 40 minut, które spędziłam w środku.
Nie wiem czy wszystko udało mi się za pierwszym razem dokładnie zrozumieć lub chociaż porządnie obejrzeć – ale, znając życie, pewnie nie… Centrum jest na tyle duże i pełne informacji, że zawsze można coś przeoczyć, ominąć albo po prostu to czy tamto poprzeinaczać. Dlatego z przyjemnością poszłabym tam ponownie. Takie miejsca mają to do siebie, że za drugim razem można zwrócić uwagę na rzeczy, które wcześniej umknęły i utrwalić zdobytą już wcześniej wiedzę.
Na koniec zwiedzania warto zajrzeć jeszcze do sklepiku z pamiątkami. Znajdziesz tu książki i publikacje związane z Enigmą, kryptologią, matematyką i informatyką, ale też gry, łamigłówki, pocztówki oraz różnego rodzaju gadżety. To całkiem fajne miejsce, jeśli po wyjściu z ekspozycji nadal masz ochotę trochę pokombinować albo po prostu zabrać ze sobą drobiazg związany z tematyką Centrum. Zdecydowanie bardziej pasuje tu łamigłówka niż kolejny magnes na lodówkę. No albo… łamigłówka na lodówkę.
Z dojazdem do Centrum Szyfrów Enigma raczej nie będziesz miała problemu. Miejsce znajduje się przy Marcińskim deptaku, praktycznie naprzeciwko Zamku, więc łatwo dotrzeć tutaj komunikacją miejską, do przystanku „Zamek”. Możesz też przyjść pieszo z dworca PKP – trasa to nieco ponad 1 kilometr i przejście jej zajmuje około 15-20 minut. Jeśli jedziesz samochodem, w okolicy znajdują się płatne miejsca parkingowe, ale w centrum Poznania znalezienie wolnego miejsca może wymagać odrobiny cierpliwości… lub cudu.
Adres: ul. Św. Marcin 78, 61-809 Poznań
Strona internetowa: www.csenigma.pl
Czas zwiedzania: Centrum sugeruje około 2 godzin, choć podstawowa ścieżka może zająć około 1,5 godziny, a dokładne poznanie całej ekspozycji nawet do 3 godzin.
